BPMN, UML czy schemat blokowy: który diagram wybrać?

Wybór między BPMN a UML zależy od tego, co trzeba zamodelować. BPMN opisuje procesy biznesowe i przepływ pracy między uczestnikami. UML przedstawia strukturę i zachowanie oprogramowania. Schemat blokowy to szybki, nieformalny sposób na pokazanie kroków i decyzji. Notacje mogą wyglądać podobnie, ale nie można ich stosować zamiennie.

Na tej stronie porównujemy przeznaczenie każdej notacji, przedstawiamy tabelę ułatwiającą wybór i wyjaśniamy, dlaczego modelujemy w BPMN 2.0, a nie we własnej notacji.

Co przedstawia każda notacja?

BPMN 2.0 to skrót od Business Process Model and Notation. Standardem zarządza Object Management Group (OMG). Służy do modelowania procesów biznesowych: uczestników, działań, kolejności, decyzji oraz zdarzeń, które rozpoczynają lub przerywają pracę. Symbole i reguły ich łączenia są ściśle określone, dlatego model można zweryfikować pod kątem zgodności z nimi. BPMN 2.0 definiuje też format XML do wymiany modeli między narzędziami. Wprowadzenie do notacji znajdą Państwo na stronie czym jest BPMN 2.0.

UML to skrót od Unified Modeling Language. Jest to również standard OMG, służący do opisywania systemów informatycznych i ich zachowania. Obejmuje diagramy klas, komponentów, wdrożeń, sekwencji, aktywności, automatów stanów i przypadków użycia. Z modelowaniem procesów najczęściej pokrywają się diagramy aktywności.

Schematy blokowe przedstawiają kroki i decyzje za pomocą kształtów oraz strzałek. Nie podlegają jednemu standardowi ani stałemu zestawowi reguł, dlatego zespoły stosują własne konwencje. Łatwo je narysować, ale dwie osoby mogą odczytać je inaczej. Nazwa bywa zapisywana na różne sposoby, ale zawsze chodzi o ten sam nieformalny diagram.

BPMN, UML czy schemat blokowy: jak wybrać?

Najpierw ustalcie, jaki artefakt ma powstać, a następnie wybierzcie notację ze środkowej kolumny.

Nie chodzi o to, która notacja wygląda znajomo. Liczy się to, co diagram ma wyjaśniać i kto będzie z niego korzystać po jego narysowaniu.

Jak ustalić wybór w zespole? Najpierw jednym zdaniem określcie, jaki artefakt ma powstać. Nie wybierajcie notacji pod kątem narzędzia. Preferencje dostawcy ani posiadana licencja nie uzasadniają wyboru notacji. Jeśli pasują dwie, wybierzcie tę, którą więcej osób odczyta bez pomocy. Zapiszcie też dodatkowe konwencje, na przykład zasady nazewnictwa, układ i poziom szczegółowości. Dzięki temu kolejny model nie będzie oparty na nowych, nieuzgodnionych zasadach. Dobrym testem jest pokazanie diagramu osobie, która nie uczestniczyła w warsztacie, i zapytanie, co wydarzy się dalej. Jeśli nie potrafi odpowiedzieć, problemem zwykle nie jest notacja.

Dlaczego BPMN i UML wyglądają podobnie?

Diagram aktywności UML i diagram procesu BPMN mogą wykorzystywać zaokrąglone prostokąty do oznaczania działań, romby do oznaczania decyzji i paski do przedstawiania ścieżek równoległych. Na pierwszy rzut oka mogą wyglądać niemal tak samo.

Kształty mają jednak inne znaczenie. Diagram aktywności UML opisuje zachowanie oprogramowania lub systemu. Diagram BPMN przedstawia pracę wykonywaną przez uczestników, którymi mogą być ludzie, działy i systemy. BPMN ma osobne elementy do oznaczania uczestników, torów, przepływów komunikatów i zdarzeń. Diagramy aktywności UML nie przedstawiają tych pojęć związanych z procesami biznesowymi w ten sam sposób.

Prosty proces przedstawiony jako diagram BPMN, diagram aktywności UML i schemat blokowy.

Czy można łączyć BPMN, UML i schematy blokowe?

Tak, pod warunkiem że każdy diagram jasno wskazuje używaną notację:

• Proces biznesowy dokumentujcie w BPMN, a wspierające go oprogramowanie w UML. Powiązanie można zaznaczyć wspólną nazwą lub identyfikatorem.
• Używajcie UML do projektowania oprogramowania, nawet jeśli otacza je proces opisany w BPMN. Każdy model odpowiada na inne pytanie.

Problemem nie jest stosowanie kilku notacji w organizacji. Sami tak robimy. Problem pojawia się, gdy łączy się je w jednym diagramie bez wyjaśnienia. Jeśli odbiorca nie potrafi stwierdzić, czy dany kształt oznacza działanie, element oprogramowania czy nieformalny krok, diagram przestaje być wiarygodny.

Kiedy lepiej wybrać schemat blokowy?

Pytanie „BPMN czy schemat blokowy?” dotyczy tego samego, tylko w mniejszej skali. Odpowiedź zwykle zależy od tego, czy diagram trzeba będzie utrzymywać. Schemat blokowy sprawdzi się w przypadku krótkiej procedury, szkicu z warsztatu lub jednorazowego objaśnienia: kilku kroków i decyzji, bez struktury, której zespół jeszcze nie potrzebuje.

Wybierzcie BPMN, gdy diagram musi być spójnie odczytywany, sprawdzany pod kątem reguł notacji, ponownie przeglądany za kwartał lub udostępniany innym zespołom. W razie wątpliwości można najpierw przygotować szkic, a następnie sformalizować go w BPMN, gdy proces wymaga modelu. Szerszy przegląd typów diagramów znajduje się na stronie czym jest mapowanie procesów. Jeśli odchodzą Państwo od starszego narzędzia do tworzenia diagramów, warto przeczytać alternatywy dla Visio do modelowania BPMN.

Co zrobić ze schematami blokowymi, które zespół już ma? Potraktujcie je jako materiał wejściowy, a nie model. Szkic z warsztatu często pozwala najszybciej uzgodnić zakres. Gdy proces nabierze znaczenia, przerysowanie go w BPMN zajmie godzinę lub dwie. Schemat blokowy będzie więc wersją roboczą, a nie konkurencyjnym modelem. Należy unikać utrzymywania tego samego procesu w dwóch notacjach. Wtedy żadna wersja nie jest wiążąca, a ustalenie, która jest aktualna, staje się głównym tematem spotkania.

Jak zachować przenośność modelu BPMN?

Warto tworzyć model w narzędziu, które zachowuje standard notacji i pozwala wyeksportować plik. ProcessMind umożliwia modelowanie w BPMN 2.0 w przeglądarce oraz import i eksport plików BPMN. Diagram nie jest więc zamknięty w produkcie, w którym powstał. Model można też przechowywać obok procesu odkrytego na podstawie danych. Dzięki temu można porównać zamierzony przebieg procesu z tym, który zarejestrowały systemy.

Zobacz, jak działa workspace do modelowania w ProcessMind, lub sprawdź obsługiwane elementy BPMN.